Pokrywając części metalowe olejem silnikowym, unika się ich wystawieniem na tlen, co z kolei unika ich utlenieniu tuż przy wysokich temperaturach, zabezpieczając silnik przed korozją. Wolno doliczyć również do oleju inhibitory korozji. Wiele olej silnikowy ma również akcesoria w postaci środków czyszczących oraz dyspergujących, żeby utrzymać silnik w czystości i zmniejszyć konstruowanie stałych związków tłuszczowych. Tarcie metalowych części tworzy, w sposób nieunikniony, mikroskopijne cząsteczki metalu. Cząsteczki są w stanie przenieść się w oleju, powodując większą erozję oraz zużycie kinetycznych części.

Naturalnie by przefiltrować te cząsteczki są filtry oleju. Pompa oleju, wyjście lub pompa zębata napędzana silnikiem pojazdu zajmuje się pompowaniem oleju przez filtr. Istnieją dwa typy filtrów, o pełnym przepływie oraz rozdwojonym. Dodatki do olejów silnikowych, takie jak przeciwkorozyjne, zmniejszają korozyjny wpływ oleju na szczegóły ruchome w silniku – przetestuj Uszlachetniacz do paliwa. Dodatki przeciwutleniające, mają na celu spowolnienie procesu starzenia się oleju. Olej silnikowy kreuje warstwę izolującą ruchome części, jakie się obok siebie znajdują. W ten sposób pomniejsza się bezpośredni kontakt, zużycie i tworzenie się ciepła, chroniąc silnik.

To właśnie dzięki odpowiedniego przewodnictwa ciepła olej silnikowy, w czasie styku z gorącą przestrzenią, wchłania część ciepła, by przemieścić go w inne miejsce, najczęściej do powietrza bądź też jakiegoś rodzaju odprowadnika. W silnikach benzynowych, koturnowy pierścień kompresji ma prawo narazić olej silnikowy na temperatury rzędu 160 stopni Celsjusza.

W silnikach wysokoprężnych, górny pierścień może wystawić silnik na temperatury ponad 315 stopni Celsjusza. Oleje silnikowe z lepszymi wskaźnikami lepkości mniej się osłabiają w wielkich temperaturach. Trzeba zawsze zwracać szczególną uwagę na oznaczenie lepkości, jakie znajduje się na opakowaniu każdego oleju silnikowego. Klasyfikacja Society of Automotive Engineers dzieli oleje silnikowe według 11 klas lepkości, 6 klas zimowych oraz 5 klas letnich. Są też oleje całoroczne, które muszą niemniej jednak spełnić kryteria letnie i zimowe.